10. Latið ei søguna doyggja

Nærum alt mítt lív havi jeg sæð teir standa har uppi og hyggja oman yvir bygdina, sum um teir halda vakt yvir vágna. Dag út og dag inn, vetur og summar, í øllum veðrið standa teir har, og minna mest um nakrar trúfastar fjallvaktar. Tað eru sjálvandi bukkarnir á Stórhamri, jeg her hugsi um. Sonevndu kolabukkarnir, sum vóru partur var rennistronginum, sum bant keiøkið á Drelnesi og kolaminurnar í Rangabotni saman á ein heilt serligan hátt.

Tað er sum um at teir hoyra heima har uppi. Teir eru við árunum blivnir ein náttúrligur partur av økinum, nakað sum Siloin á Drelnesi ella varðarnir millum bygdirnar. Bygdir av mannahondum í eini tíð, har teir vóru umráðandi fyri samfelagið, ið tá var. Hóast tíðin nú er farin frá teimum, so haldi jeg, at man kann siga, at teir hava uppiborið sítt serliga pláss, sum eitt slag av tøkk fyri leiklutin. Bukkarnir, Siloin og varðarnar hava sanniliga eisini tænt fyri seg, og á hvør sín hátt verið umráðandi partar í samfelagsmenningini.

Kolabukkarnir, seinast í 40unum ella fyrst í 50unum. Mynd frá Rókur T. úr Fb-bólkinum: Gamlar myndir av Tvøroyri

Mær er fortalt, at tá rennistrongurin var virkin, vóru eini 16 bukkar á linju niðaneftir, og jeg kann bert ímynda mær, hvussu hugtakandi sjónin hevur verið, at staðið og eygleitt vognarnir, fermdir við koli, koma sveimandi omaneftir ávegis Drelnesi og síðan tómir niðan aftur í Rangabotn.

Men sum alt annað mannagjørt, so fellur tað fyri náttúrunar tonn, um onki varðveitandi arbeiði verður framt. Og júst hetta er nú við at gera enda á kolabukkunum. Ein fyri og annar eftir fella teir til jarðar, tá veðurgudarnir berja teir niður.

Fyri fýra árum síðani vóru bukkarnir, sum tá framvegis stóðu uppreistir, eini tíggju í tali, men her í 2020 standa nú einast fýra eftir. Tveir smærri á Lítlahamri skamt vestanfyri Drelnes, og so tveir størri uppi á Stórhamri.

Á Stórhamri: Annar er fyri kortum fallin, hin fellur fyrsta dagin

Tað er mær ein stór gáta, at eingin mynduleiki vísir áhuga í at varðveita kolbukkarnar og jeg haldi tað verða stóra skomm fyri bygdina og alt landið, at man bara letur teir fella og hvørva. Tað kann verða longu í komandi vetur at teir eru burtur. Hugsa okur um minurnar, so eru tær allar rapaðar, horvnar burtur og etnar av fjallinum. Tær koma aldrin fram aftur.

Bukkarnir og minuleivdirnar í Rangabotni eru jú ímyndin av søguliga kolatíðarskeiðnum og heilt serliga arbeiðsumhvørvinum sum var í Rangbotni tá námsvinnan koyrdi upp á tað hægsta. Hetta finst ikki aðrastaðni í landinum enn her og í Hvalba. Tað er ein umráðandi partur av bygdasøguni hjá okum her við fjørðin, og flest øll fólk her á staðnum hava forfedrar, sum tá tjentu til lívsins uppihald í kolinum. Nú eru bert søgurnar, nakrar leivdir í Rangabotni og so fýra bukkar eftir.

Fortíð og framtíð í nútíð: Bukkur frá kolatíðini og nýggjur Hvalbiartunnil

Trongisvágsingurin Rasmus Effersøe yrkti ramu orðini á sinni ”latið ej søguna doyggja, goymi hana so væl”. Orð, ið allir føroyingar kenna, virða og syngja bragliga í veitslulag. Tíverri kunnu okur ikki brúka hesar linjurnar um bukkarnar á Stórhamri. Kolabukkarnir, og kolasøgan sum heild, doyggja burtur beint framman fyri eygunum á okum. Tó so, enn er ikki ov seint at bjarga allarseinasta partinum, og tí vóni jeg inniliga at nýggja komandi býráð á Tvøroyri vil virka fyri at bjarga teimum seinastu fýra kolabukkunum. Jeg haldi, at tað er okra skylda mótvegis komandi ættarliðum, at varðveita hesar søguligu samfelagsvarðar. Fella teir fyrst til jarðar, koma teir aldrin upp aftur og tað verður ein søgulig og mentanarlig vanlukka.

Latið ei søguna doyggja,
goymið hana so væl,
í dreingja sinni og moyggja
hon mikið útrætta skal.